آموزش معماری و شهرسازی و مرمت

2- پوشش سغ(منحنی)

سغ یا ازغ یا ازگ  در عربی ازج خوانده میشود.ازغ را بیشتر به شاخه های تاک و نخل و نسترن و یاس که شکل کمانی و منحنی دارد اطلاق میکنند.در مورد تاق بیشتر ازگ تلفظ میشود.غیاث الدین جمشید کاشانی این لفظ را برای تاق به کار برده است.پوشش سغ در واقع پوششی است که از لحاظ شکلی از یک قوس(چفد)، پیروی دارد.انتخاب چفد مناسب برای تحمل بارهای وارد بر تاقها و گنبدها در معماری ایرانی بر اساس منطق ساختمانی و ایستایی بنا صورت گرفته است که حاصل سالهای دراز تجربه و تبحر عملی است ، حال آنکه در اروپا مثلاً امتخاب قوس((اژیو)) بیشتر بر مبنای ایجاد و القاء عظمت و زیبایی است و بسیاری را عقیده بر آن استکه این هم تقلیدی از طرح پارچه های اروپایی است که از مشرق زمین به اروپا رفته است.

رازیگران به قوسهای تخم مرغی(بیضی) به دلیل تحمل پذیری بسیار آن د رمقابل بارهای وارده تمایل فراوان داشتند.

اهمیت چفد تخم مرغی در ایران به حدی بوده که در بعضی از مناطق لغت تخم مرغ مترادف و مرتبط با تاق می شده است.مثلاً در شمال ایران، به تاق مرغانه میگویند و پل تاقی،" مرغانه پرت" نامیده شده است.از آنجایی که در بسیاری از نقاط ایران برای واژه تخم مرغ، لفظ "خاگ" بکار میرود،بعضی از پوششهای ایرانی با توجه به شکل بیضویشان، به نام خاگی مشهورند.مثل گنبد خاگی مسجد جامع اصفهان.

به علت آشنایی مردم نواحی کویر با مقاومت بسیار چفد بیضی، درآن مناطق و دیگر مناطقی که از قنات برای آبیاری استقاده میکردند،برای جلوگیری از ریزش قنات، درآن تنبوشه های بزرگی را کار میگذاشتند(که در اصطلاح محلی به آن گول یا گم میگویند) که مقطع ان به شکل قوس تخم مرغی ساخته شده بود.گاهی به علت وسعت زیاد دهانه قنات این گولها را سه تکه میساختند که هر کدام بخشی از قوس تخم مرغی بود.

فراموش نکنیم که چون در ایران برای زدن تاق از قالب باربر استفاده نمیشود، لذا شکل  نیم دایره، از لحاظ ایستایی برای چفد و تاق مناسب نیست و در صورت بکاررفتن، در نقاط مختلف میشکند.

به این ترتیب که در ناحیه شکرگاه(ناحیه ای که نسبت به سطح افق زاویه 22.5 درجه دارد)،رو به بیرون میشکند و در ناحیه ایوارگاه(قسمتی که نسبت به سطح افق زاویه 67.5 درجه دارد)، رو به تو می چاکد و در ناحیه تیزه سر بر میکند و کلکن میشود.در چاره اندیشی به منظور جلوگیری از شکست های فوق معماران ایرانی، قوس را از پاکار تا شکرگاه به جانب داخل میکشند(یعنی شعاع قوس را کوچکتر کرده،مرکز را نزدیکتر می آورند) و در ناحیه ایوارگاه که شکست متوجه داخل است، شعاع را بزرگتر میگیرند تا قوس بسوی خارج متمایل شود و د رناحیه کلکن که قوس سربر میکند،خفتش می اندازند.یعنی تیزه را کمی پایینتر میگیرند.به گونه ای که خیز از یک دوم دهانه کمتر میشود.به این ترتیب چفدی بوجود می آید که یکی از چفدهای مرسوم ایرانی به نام پنج او هفت است.این چفد باربر و متحمل فشارهای وارد بر خود است.

پوشش منحنی به دو بخش عمده تقسیم میشود.مازه دار(بیضی) و تیزه دار.

چفد تیزه دار به گونه ای که از نامش پیداست،راس ان تیز است و ا زتقاطع دو قوس منحنی ایجاد میشود و به آن قوس جناغی هم میگویند. راس چفد مازه دار، هلالی شکل است و بخشی از بیضی است. هر دو نوع چفد در ایران،پیشینه ای دیرینه دارند که بهترین نمونه آنها را در معبد چغازنبیل(1350 پیش از میلاد)،میتوان مشاهده نمود.

گرچه چفد جناغی را نه تنها در چغازنبیل، بلکه در تپه نوشیجان(دوران ماد)،سد درودزن(دوران هخامنشی) و تاق کسرا(دوران ساسانی) و بناهای گوناگون پیش از اسلام میتوان دید، معذلک بیشتر چفدهای آن دوران را مازه ای تشکیل می دهد و حتی تا سده های اولیه پس از اسلام نیز،بیشتر پوششها مازه دار است، اما به تدریج چفدها و پوششهای تیزه دار،جای آن را میگیرد.

علت جایگزینی چفدهای تیزه دار(جناغی) به جای چفدهای مازه دار،پس از ورود اسلام

علت عمده جایگزینی چفد جناغی را میتوان چنین دانست که پوششهای مازه ای ، بنا را بسیار مرتفع میکرد و چون در هنر اسلامی کوشش در جهت کاستن شکوه بنا، به ویژه کاهش ارتفاع بود، از چفد جناغی استفاده کردند که به میزان قابل توجهی به ساختمان مقیاس انسانی و مردم وار می داد.بهترین مثال برای این تحول تدریجی مقایسه دو بنای تاری خانه دامغان(سده 2 هجری) و مسجد فهرج(سده 1 هجری) است که کمتر از یک سده با هم فاصله دارند. در مسجد فهرج،  همه چفدها و پوششها مازه ای است، ولی در تاری خانه برخی از چفدها شکل تیزه ای به خود گرفته است.

پیش از اینکه به معرفی تعدادی از معروفترین چفدهای تیزه دار و مازه دار بپردازم، لازم است توضیحی کوتاه در مورد 2 اصطلاح معماری ایران به نام تن گداز و جان گداز داده شود:

معماران ایرانی، انواع نیروهایی را که به بنا وارد می آید و بنا برای ایستایی خود در تقابل با آنهاست،مثل نیروهای فشاری،رانشی و خمشی،…جان گداز گویند،چون قابل رویت نیست. اما به بخشهایی از بنا که در جهت مقابله و هدایت این نیروها به زمین، ساخته میشود،مثل کلافها،تویزه ها ، تیرهاو… که قابل رویت است ،تن گداز میگویند. در فرهنگ و ادبیات فارسی،جان و تن نیز همین معنی را دارند. جان به معنی روح و قسمت نادیده هستی انسانی میباشد.

معرفی انواع چفدهای ایرانی

در اینجا به معرفی معروفترین و پرکاربردترین چفدهای ایرانی میپردازیم.بدیهی است که این فقط قسمتی از چفدهای موجود در معماری ایران میباشند و علاقه مندان برای مطالعه بیشتر و نیز آشنایی با نحوه ترسیم آنها به کتابهایی که در بالا معرفی کرده ام ،مراجعه نمایند:

انواع چفدهای مازه دار

چفد مازه ای تیز یا بستو/ چفد مازه ای تند =بیز=هلوچین تند/چفد مازه ای کند=بیز یا هلوچین کند/چفد مازه ای کفته

انواع چفدهای تیزه دار

چفد چمانه/سروک / پنج او هفت تند/ پنج او هفت کند/ پنج او هفت کفته/چفد کلیل(پارتی و آذری)/چفد کلیل کمشی/ چفد سه بخشی تند/ چفد سه بخشی کند/ چفد شاخ بزی تند/ چفد شاخ بزی کند/چفد شبدری تند/ چفد شبدری کند/ چفد پا تو پا و …..             

تاق به طور کلی٬به مفهوم پوشش بین دو دیوار است و شکلی که تاق از نظر ترکیب تابع آن میشود٬همان چفد است.لذا با تعریفی دیگر٬ میتوان تاق را ادامه چفد دانست.به طور کلی پوشش بر دو نوع است:۱-تخت.۲-منحنی(سَغ).

۱-پوشش تخت

پوشش تخت از لحاظ شکل٬یک سطح صاف است و ازآنجایی که در این گونه پوشش برآیند نیروهای واردبر تاق کاملاْ عمودی است٬استایی تاق در مقابل آن مستلزم استفاده  استفاده از تیرهای حمال مقاوم است.قبل از به کارگرفتن آهن در معماری٬معمولاْ از تیر حمال چوبی استفاده میشد.

از آنجایی که در ایران چوب قابل استفاده برای بنا کمیاب است٬شکل پوشش تخت همواره با مشکلات توام بوده است.در دوران هخامنشی٬امپراطوری ثروتمند ایرانی نیز برای پوشش کاخهای خود٬ چوب مقاوم از جمله چوب درخت سدر را از لبنان و دیگر نقاط دوردست با تحمل هزینه های هنگفت به دست آورده می آورد.آنچه پوشش با استفاده از چوب را در بعضی نقاط غیرممکن می کرد وجود موریانه بود.اغلب زمینهای ایران٬موریانه خیز است و یک نوع موریانه بسیار خطرناک درمرکز ایران و حاشیه کویر بنام "ترده"(ترده=گِل ساز) وجود دارد که به عنوان مثال یک در چوبی را ظرف ۱۵ روز طوری میخورد که فقط از آن پوسته رنگ باقی میماند.فقط یکی دو نوع چوب در داخل ایران به عمل می آید که موریانه آن را دوست ندارد.این چوبها یا صمغ دارند یا کندر.مثل سرو٬کاج٬ناژو و صنوبر و در چوبهای کندردار هم تا وقتی بوی کندر وجود دارد٬مصون از موریانه است٬ولی به محض ا زبین رفتن بوی کندر٬چوب خوش خوراکی برای موریانه میشود.تنها چوب شورانه از گزند موریانه در امان است.موریانه شوره نی را هم نمی خورد.بنا برآنچه گفته شد کاربرد چوب حتی اگر از لحاظ کیفیت٬قدرت کافی برای پوشش دهانه های بزرگ را هم داشت٬امری خطرناک بود.مع الوصف د رتمام دوران معماری ما٬در کنار پوشش منحنی(سغ)٬ در دهانه های کوچک پوشش تخت هم مشاهده میشود.اما این نوع پوشش معمولاْ تا دهانه ۲.۵ الی ۳ گز* اجرا شده است.گاهی پوشش تخت در چند دوره تاریخی بعد از ساختمان یک بنا به آن اضافه شده است.مثل چهل ستون اصفهان که درآغاز٬بدون ستاوندهای جلو بوده است.بعد در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم این بخش به آن اضافه شده است.در ایوان کرخه پوشش ایوان جلو با توجه به وضعیت پایه های پادیاو٬به نظر میرسد که تخت بوده است و دهانه آن هم نسبتاْ زیاد است.مع الوصف موارد استفاده از چوب در دهانه های بزرگ نادر است.

--------------------------------------------------------------------

پا نوشت:

گز=۹۴ سانتیمتر٬گزسلطانی=۱۰۶.۶۶ سانتیمتر

پادیاو=گودال باغچه(پادیاو به معنی پاکیزه کردن و پلیدی زدایی نیز میباشد)=حوضخانه و وضوخانه=پاسیو در زبان فرانسه. 

یکی از دلایل راه اندازی این وبلاگ،رفع نیازهای آموزشی دانشجویان معماری و شهرسازی و نیز مرمت است. در طول ۱۲ سالی که وارد جامعه معماری شده و به ویژه در چند سال اخیر که وارد حوزه تدریس در معماری گشته ام،متوجه فقر شدید آموزش معماری در ایران شده ام.

بدبختانه یکی از دلایل اصلی عقب ماندگی شدید معماری کنونی ما نسبت به جریان معماری روز دنیا٬ نبود سیستم آموزشی درست و اصولی برای رشته معماری است.در تمام دانشگاه های ایران٬چه آزاد و چه دولتی٬یک سری دروس استاندارد همچون:تمرینهای معماری٬معماری اسلامی٬معماری جهان٬ایستایی٬طراحی معماری و غیره درنظرگرفته شده است و دانشجویان موظفند با گذراندان این دروس به هر نحو ممکن٬مدارک و درجات متفاوتی چون کاردانی٬کارشناسی و یا کارشناسی ارشد را اخذ کنند.در اینجا حداقل دو گرفتاری یا دو مصیبت بزرگ داریم:

۱-نبود ارتباط اصولی وسیستماتیک بین دروس و اساتید مربوطه:

این مسئله موجب شده است که دانشجویان علت وجودی بسیاری از دروس را درک نکنند و حتی به آنها به چشم مزاحم و دردسر نگاه کنند.بسیاری از دانشجویان معماری٬دل خوشی از دروسی چون ایستایی٬تنظیم شرایط محیطی ندارند و آنها را تنها برای پاس کردن می خوانند.از طرف دیگر وجود دروسی چون معماری اسلامی و معماری جهان برای بچه های معماری٬بیشتر به درد نمره گرفتن و بالابردن معدل می خورد تا چیز دیگر!!!

در دوران پیش از انقلاب و در بعضی از دانشکده های معماری٬همچون دانشکده هنرهای زیبای تهران٬وجود سیستم آتلیه ای که برگرفته شده از سیستم بوزار فرانسه بود٬موجب می شد که استاد هر آتلیه به نوعی هماهنگ کننده بین درس طراحی معماری(درس اصلی رشته معماری ) با دروس دیگر باشد.اما متاسفانه با برچیده شدن این سیستم٬سیستم بهتری جایگزین آن نشد.هرچند که امروزه دانشکده معماری دانشگاه آزاد واحد دوبی به تاسی از دانشگاه های اسکاندیناوی٬ سیستم منحصر به فردی در میان دانشگاه های ایرانی دارد٬بدین ترتیب که درس طراحی معماری و موضوع مرتبط با آن٬به عنوان محور تعریف شده و در هر ترم تحصیلی٬دروس دیگر چون تنظیم شرایط و ایستایی و طراحی فنی٬ مرتبط با موضوع طراحی معماری (مسکن٬بیمارستان و...)آن ترم میباشد.بدین گونه دانشجویان٬ضمن انجام ندادن پروژه های اضافی برای دروس دیگر٬اهمیت و ارتباط این علوم و فنون را با طراحی معماری درمی یابند.اما متاسفانه دانشکده دوبی منحصر به فرد است و دانشکده های دیگر در ایران٬ملزم به رعایت همان سیستم استاندارد و هماهنگی هستند که تا کنون به جز خسرانی جبران ناپذیر٬حاصل دیگری برای معماری ما نداشته است. 

در چنین سیستمی٬دانشجویان تنها درس را برای پاس کردن می خوانند و هنوز ماهی از آغاز ترم جدید نگذشته که دروس ترم قبلی را به فراموشی میسپارند.از طرف دیگر٬اساتید مربوط به این دروس هم برای اینکه ثابت کنند٬دروسی را که تدریس میکنند٬دروس بسیار مهمی است(و در نتیجه آنها((اساتید مربوطه)) هم آدمهای خیلی مهمی هستند!!!)٬ دانشجویان را با انواع تکالیف و پروژه های مختلف زیر فشار میگذارند.بدیهی است که یک دانشجو در طول یک ترم٬ توانایی انجام همه پروژه ها را ندارد.هرچه باشد٬ او انسان است٬تفریحات و مشکلات خاص خودش را در زندگی دارد.پس یا پروژه ها را با کیفیتی پایین انجام می دهد یا به قانون معروف دانشجویان معماری ایران متوسل میشود:

قانون بقای پروژه:پروژه از بین نمی رود٬بلکه از دستی به دست دیگر تحویل میشود.

آش به قدری شور شده است که نه تنها پروژه های نهایی دوره های کارشناسی٬بلکه پایان نامه های دوره ارشد نیز شامل قانون بقای پروژه میشود.ممنوعیت کپی کردن و یا به امانت دادن پایان نامه ها در آرشیو ها وکتابخانه های دانشگاه های دولتی و آزاد نیز دردی را درمان نمیکند.چرا که دانشجویان با رابطه برقرار کردن و کارسازی(چنانکه افتد و دانی)٬ خر خود را از پل میگذرانند و پایان نامه های مورد نیاز را به دست می آورند!!اهرچند که امروزه خود وزارت علوم و فنون و فن آوری٬ با اخذ مبالغی از متقاضیان،هرپایان نامه ای را که بخواهند،به صورتpdf  ،تحویل آنها  می دهد و دیگر نیازی به زحمات فوق الذکر نیست!!! 

۲- بیسوادی یا کم سوادی اساتید معماری:

متاسفانه در گسترش بی رویه رشته های معماری و عمران٬به ناچار نیروی انسانی بزرگی وارد سیستم آموزش معماری گشته اند که تعدادی از آنها فاقد صلاحیت و شایستگی لازم  علمی -فنی و حتی اخلاقی برای این امر خطیر می باشند.حتی عده ای از آنها به خاطر اینکه نتوانسته اند در جامعه حرفه ای٬کار و درآمد ثابتی برای خویش فراهم کنند٬وارد سیستم تدریس دانشگاهی شده اند که شوربختانه این امر نه تنها موجب افت کیفی وحشتناک دانشکده های معماری را ما را فراهم آورده است٬بلکه موجب پایین آمدن جایگاه استاد دانشگاه در میان جامعه و به ویژه دانشجویان معماری گشته است.از طرف دیگر به خاطر نبود سیستم درستی برای جذب و سنجش تواناییهای علمی استادان دانشگاه٬ بسیاری از کسانی که شایستگی واقعی برای انجام تدریس در دانشگاه را دارند٬بیرون گود می مانند.

به هرحال٬ امیدوارم که این وبلاگ بتواند گوشه کمی از این فقر آموزشی را جبران کند و دست کم بتواند با معرفی منابع مناسب٬راهگشای مناسبی برای دانشجویان معماری٬شهرسازی و مرمت ایران باشد.

Restauro del Partenone

Le Carte del Restauro

Carta d'Atene (1931) è alla base della discussione successiva.

In italia i principali documenti prodotto sono stati:

Carta del restauro italiana (1931),

Istruzioni per il restauro dei monumenti (1938),

The Venice Charter (versione italiana)Carta di Venezia (1964),

Carta del restauro - Ministero della Pubblica Istruzione (1972),

Carta 1987 del Restauro degli oggetti d'Arte e di Cultura.

Il restauro architettonico

In particolare, il restauro architettonico riguarda gli interventi eseguiti su edifici, o parti di essi oppure anche su semplici elementi di essi di interesse storico od artistico.

Talvolta l'intervento di restauro viene chiamato restauro conservativo inteso come operazione necessaria ad arrestare il degrado dell'organismo architettonico o, ancora, alla ricostruzione di parti mancanti e considerate essenziali per la lettura del manufatto o dell'ambiente architettonico (restauro filologico); spesso questo tipo di intervento permette la fruibilità dell'opera con la controllata possibilità di modificare l'operato in base agli sviluppi tecnologici del periodo.

Viene definito da Cesare Brandi come “il momento metodologico del riconoscimento dell’opera d’arte, nella sua consistenza fisica e nella sua duplice polarità estetica e storica, in vista della trasmissione al futuro”.

معرفی کتاب

در زمینه طراحی معماری:

1- اندیشه و تدبیر در طراحی معماری،جوفری اچ بیکر،ترجمه سیروس بزرگ گرایلی،انتشارات اهورا

2- تجزیه و تحلیل ونقد شاهکارهای معماری جهان،مایکل پاوز،ترجمه سعید آقایی و محمود مدنی،انتشارات محیا.

3- تفکر ترسیمی برای معماران و طراحان،پل لازیو،ترجمه سعید آقایی و محمود مدنی،انتشارات هنر و معماری.

در زمینه ترسیم فنی:

رسم فنی و نقشه کشی ساختمان،مهندس سعید سعیدی پور،انتشارات آذرباد.